Autor: Kamila Kuziemska-Pawlak

Ekspert ekonomiczny w Departamencie Analiz Ekonomicznych NBP oraz adiunkt w Katedrze Makroekonomii na Uniwersytecie Łódzkim

Specjalizacja polskiego eksportu towarów i usług

W ostatnim dziesięcioleciu wzrastała rola usług w światowym handlu. Tym bardziej spektakularny wydaje się wzrost udziału Polski w światowym eksporcie usług, co częściowo można wyjaśniać poprawą konkurencyjności pozacenowej polskiej gospodarki.
Specjalizacja polskiego eksportu towarów i usług

(©Envato)

O ile skutkiem dotychczasowego modelu rozwoju polskiej gospodarki jest stosunkowo wysoka specjalizacja w eksporcie usług pracochłonnych (np. budowlanych, uszlachetniania), to znaczenie usług wymagających zaangażowania kapitału ludzkiego (np. usług informatycznych, tzw. usług świadczonych przez profesjonalistów) zwiększało się w ostatnich latach.

Rola usług w handlu zagranicznym systematycznie zwiększa się. Dzięki postępującym zmianom technologicznym, takim jak cyfryzacja i automatyzacja, usługi stają się dobrami w coraz większym stopniu podlegającymi wymianie handlowej. W latach 2010-2018 udział eksportu usług w łącznym eksporcie towarów i usług zwiększył się z 18,4 proc. do 21,3 proc. w Polsce, z 26,1 proc. do 28,2 proc. w strefie euro (19), z 41,3 proc. do 46,7 proc. w Wielkiej Brytanii oraz z 30,4 proc. do 33,1 proc. w Stanach Zjednoczonych. Stopniowy wzrost znaczenia usług w eksporcie skłania do analizy specjalizacji eksportu obejmującego, oprócz towarów, również usługi.

Analiza taka jest tym bardziej uzasadniona dla Polski, gdzie zwiększenie znaczenia usług w eksporcie jest większe niż na świecie, o czym świadczy wzrost udziału Polski w globalnym eksporcie usług z 0,9 proc. w 2010 r. do 1,2 proc. w 2018 r. Co więcej, rosnąca rola usług w polskim eksporcie stabilizowała saldo handlowe, czy szerzej saldo rachunku obrotów bieżących Polski. W latach 2010-2018 saldo rachunku obrotów bieżących w Polsce zwiększyło się o 4,4 pkt. proc., a wkład salda usług do tego wzrostu był równy 3,5 pkt. proc.

Dwa wymiary polskiego handlu usługami

W celu analizy specjalizacji eksportu dóbr (towarów i usług) wykorzystano zaproponowany przez Balassę (1965) indeks ujawnionej przewagi komparatywnej (revealed comparative advantage, RCA). Jego wartości powyżej jedności oznaczają, że kraj ma ujawnioną przewagę w eksporcie danego dobra, czyli specjalizuje się w jego eksporcie względem gospodarki referencyjnej (przyjęto, że jest nią UE28). Z kolei, wartości indeksu RCA poniżej jedności (z konstrukcji indeksu, powyżej zera) oznaczają, że kraj nie ma ujawnionej przewagi komparatywnej w eksporcie danego dobra, czyli jest względnie niewyspecjalizowany w produkcji tego dobra. Tym samym, wartości indeksów RCA dla Polski informują o tym, jak struktura polskiego eksportu dóbr różni się od struktury eksportu UE28.

Analiza RCA wskazuje, że w 2018 r. Polska specjalizowała się w eksporcie do UE28 usług budowlanych, transportowych, uszlachetniania oraz napraw i konserwacji. Jest to związane z dotychczasowym modelem ekspansji polskiego eksportu, który bazował w znacznej mierze na konkurencyjności kosztowej. Potwierdzają to dane o średnich godzinowych kosztach pracy w sektorze prywatnym w Polsce, które w 2018 r. stanowiły 28,3 proc. poziomu tych kosztów w Niemczech oraz 32,4 proc. ich poziomu w strefie euro.

W szerszym kontekście, relatywnie niskie koszty pracy były motywem napływu do Polski (a także Czech, Węgier i Słowacji) bezpośrednich inwestycji zagranicznych zorientowanych na produkcję eksportową. Efektem relokacji pracochłonnych etapów produkcji do krajów regionu EŚW było uczestnictwo jego gospodarek w procesie międzynarodowej fragmentaryzacji produkcji. Doprowadziło to do silniejszej koncentracji krajów regionu EŚW na wewnątrzwspólnotowym eksporcie maszyn. W 2018 r. wartość indeksu RCA dla Polski w przypadku eksportu do UE28 maszyn  była równa 1,1, wobec 1,7 dla Słowacji, 1,9 dla Węgier oraz 2,0 dla Czech. Niższy stopień specjalizacji w eksporcie maszyn w Polsce niż w pozostałych gospodarkach EŚW wynikał z mniejszego zaangażowania Polski w proces międzynarodowej fragmentaryzacji produkcji niż pozostałych gospodarek regionu.

Ważnym czynnikiem decydującym o specjalizacji Polski jest także położenie geograficzne. Specjalizacja Polski w eksporcie wewnątrzwspólnotowym usług transportowych łączyła się z tranzytowym położeniem (m.in. między Rosją i UE). Lokalizacja Polski na zewnętrznej granicy UE była także przyczyną specjalizacji Polski w eksporcie pozawspólnotowym usług klasyfikowanych w kategorii podróże zagraniczne. Wynikała ona głównie z wydatków pracowników sezonowych z Ukrainy. Z kolei specjalizacja w eksporcie wewnątrzwspólnotowym usług budowlanych wiązała się ze swobodą przepływu pracowników w ramach UE, tj. z niższymi barierami wejścia na rynek wewnątrzwspólnotowy niż pozawspólnotowy.

Polska największym przewoźnikiem w transporcie drogowym UE

Choć tradycyjnie Polska specjalizuje się w eksporcie usług pracochłonnych, wzrasta znaczenie usług wymagających kapitału ludzkiego. W tym kontekście warto podkreślić wzrost specjalizacji Polski w grupie usług telekomunikacyjnych, informatycznych i informacyjnych. W szczególności, wskaźnik RCA w eksporcie usług informatycznych do UE28 wzrósł z 0,4 w 2010 r. do 0,7 w 2017 r. Jeszcze większą zmianę odnotowano w eksporcie usług informatycznych poza UE28, tj. wzrost indeksu RCA z 0,4 w 2010 r. do 0,9 w 2017 r. Oznacza to, że choć udział eksportu usług informatycznych w polskim eksporcie był mniejszy niż analogiczny udział przeciętnie w krajach UE28 to istotnie zwiększył się on w analizowanym okresie.

Przejawem rosnącej roli czynników pozacenowych w polskiej ekspansji zagranicznej jest także wzrost specjalizacji w eksporcie tzw. usług świadczonych przez profesjonalistów (obejmujących np. usługi prawne, księgowe, doradztwo gospodarcze, reklamę). W szczególności, indeks RCA w eksporcie tej grupy usług w latach 2010-2018 wzrósł z 1,0 do 1,2 w eksporcie wewnątrzwspólnotowym oraz z 1,1 do 1,4 w eksporcie pozawspólnotowym.

Poprawa pozycji konkurencyjnej Polski w eksporcie usług informatycznych oraz usług świadczonych przez profesjonalistów wynikała z wcześniejszej akumulacji kapitału ludzkiego. Akumulacja ta miała wymiar zarówno ekstensywny, jak i intensywny. Wymiar ekstensywny polegał na wzroście udziału pracowników z wyższym wykształceniem w ogólnej podaży pracy. Z kolei, wymiar intensywny polegał na poprawie jakości kształcenia, na którą wskazuje przeprowadzane przez OECD badanie wiedzy i umiejętności uczniów – PISA (The Programme for International Student Assessment). Zgodnie z nim, wyniki polskich uczniów w 2018 r. poprawiły się względem 2015 r. i kształtują się w ścisłej czołówce krajów europejskich.

Proces realnej konwergencji będzie prawdopodobnie zmniejszał konkurencyjność cenowo-kosztową polskiej gospodarki. Wobec potencjalnej erozji przewag kosztowych Polski ekspansja zagraniczna będzie wymagała dalszego wzrostu udziału w eksporcie dóbr korzystających z konkurencyjności pozacenowej. Również zachodzące w Europie procesy demograficzne (starzenie się społeczeństw) i łączące się z tym pogorszenie perspektyw dla UE wskazują na potrzebę wzrostu udziału rynków pozaeuropejskich w polskim eksporcie, gdzie ekspansja wymaga konkurencyjności opartej na jakości oferowanych dóbr.

Opinie wyrażone w artykule są opiniami autora i nie wyrażają oficjalnego stanowiska NBP.

(©Envato)

Otwarta licencja


Tagi


Artykuły powiązane

Więcej krajowej wartości dodanej w polskim eksporcie

Kategoria: Analizy
W ostatnich latach zaangażowanie polskich przedsiębiorstw w międzynarodowych sieciach wartości pozostało na wysokim poziomie, ponieważ coraz większa część wytworzonej w Polsce wartości dodanej wykorzystywana jest w eksporcie innych krajów.
Więcej krajowej wartości dodanej w polskim eksporcie

Nadwyżka w handlu zagranicznym Polski, ale w tle spowolnienie

Kategoria: Analizy
Wyniki polskiego handlu zagranicznego w 2019 r. wskazują na znaczną poprawę salda obrotów. Dynamika eksportu obniżyła się relatywnie niewiele, biorąc pod uwagę skalę spowolnienia handlu światowego. Natomiast wyraźnie osłabła dynamika importu, mimo że Polska odnotowała jeden z najwyższych wzrostów gospodarczych w Europie.
Nadwyżka w handlu zagranicznym Polski, ale w tle spowolnienie